حضور و سخنرانی اساتید دانشگاه تبریز در همایش بین‌المللی شمس و مولانا

آدینه پرس ، در همایش بین‌المللی شمس و مولانا، دو استاد دانشگاه تبریز با تبیین جایگاه «خود» و «سخن»، شمس تبریزی را فیلسوفی معنوی و اندیشمند سخن معرفی کردند.

به گزارش آدینه پرس، دکتر مسعود امید، عضو هیأت علمی گروه فلسفه دانشگاه تبریز، در سخنرانی خود در یازدهمین همایش بین‌المللی شمس و مولانا، به تبیین مفهوم «خود» و جایگاه «خوداندیشی» از منظر کلاسیک و مدرن پرداخت.

وی با اشاره به اهمیت بنیادین مفهوم «خود» در آثار و اندیشه‌های شمس گفت: برای شمس، «خود» نه تنها در ارتباط با انسان، بلکه حتی در نسبت با خداوند نیز معنا می‌یابد؛ با این تفاوت که خداوند را «خودی بی‌نهایت» درک می‌کند. به اعتقاد او، این «خود» ماهیتی معنوی دارد و انسان باید در فرصت کوتاه عمر، آن را به مرحله «خودشکوفایی» برساند.

دکتر امید افزود: در فلسفه، نخستین سطح توجه به «خود» ناظر به خودآگاهی، علم حضوری، درون‌یابی و خودارجاعی است. در مرتبه بعد، خودشناسی به معنای شناخت ماهیت و ویژگی‌های خویش مطرح می‌شود که نزد اندیشمندانی چون سقراط، افلاطون و ارسطو، در سطوح اخلاقی و متافیزیکی دنبال شده است.

وی ادامه داد: برخی فیلسوفان مرحله‌ای فراتر از خودآگاهی و خودشناسی را مورد توجه قرار داده‌اند که می‌توان آن را «خوداندیشی» نامید. از نگاه شمس، عالی‌ترین مرتبه شکوفایی خود، همین خوداندیشی است؛ یعنی تنظیم منظومه فکری بر پایه ظرفیت‌های معنوی و زیستن بر اساس آن. به بیان دیگر، این مرحله نوعی «جهان‌بینی خوداندیش» است.

به گفته دکتر امید، خوداندیشی شمس، صورتی کلاسیک، عرفانی و متافیزیکی دارد و با خوداندیشی مدرن در اندیشه دکارت، کانت و هایدگر تفاوت بنیادین نشان می‌دهد. با این حال، او تأکید کرد که تقابل مطلق میان این دو رویکرد وجود ندارد و می‌توان از ترابط نظری و عملی میان آنها سخن گفت.

وی خاطرنشان کرد: همزیستی و تعامل میان خوداندیشی کلاسیک و مدرن در عرصه زندگی انسانی، به‌ویژه در چارچوب اخلاق و احترام متقابل و نیز رعایت آزادی انتخاب در سبک زندگی، امکان‌پذیر است. به باور او، زندگی می‌تواند میدانی باشد که در آن این دو نوع خوداندیشی، بدون انحلال در یکدیگر، در کنار هم به حضور و تأثیر متقابل ادامه دهند.

تأملی در اقسام سخن از منظر شمس تبریزی

دکتر محمدعلی موسی‌زاده، استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تبریز، به همراه یونس سیف، دانشجوی دکتری این رشته، هم در سخنرانی خود درباره شخصیت و اندیشه شمس تبریزی تأکید کردند که شمس در میان اهل تحقیق بیشتر به عنوان عارف و به‌سبب غلبه عنصر خیال در کلامش گاه شاعر معرفی شده است.

به گفته دکتر موسی‌زاده، بررسی دقیق مقالات شمس نشان می‌دهد که او فراتر از یک عارف و شاعر، باید «فیلسوف سخن» نامیده شود؛ چرا که دیدگاه‌های وی در باب سخن و موضوعات مرتبط با آن چنان گسترده و عمیق است که این عنوان برازنده اوست.

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تبریز اظهار داشت: شمس سخن را نه صرفاً وسیله بیان، بلکه پدیده‌ای چندوجهی و معنوی می‌بیند که دارای مراتب و گونه‌های گوناگون است.

وی افزود: این پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، سخن را در ابعادی چون ماهیت (سخن حق، نفاق، لدنی، رحمانی، شیطانی و…)، کیفیت (دقیق، عجیب، لطیف، محرک، گشاده، تنگ و…)، کارکرد (نصیحت، وعظ، خطابه، نقل‌قول، اشارت، سکوت و…) و سبک (شعر، نثر، نثر مسجع) دسته‌بندی و تحلیل کرده است.

به گفته وی، بر اساس یافته‌های ارائه‌شده، سخن در اندیشه شمس قابلیت آن را دارد که در قالب گونه‌هایی بدیع و نوین دسته‌بندی شود؛ گونه‌هایی که برخی از آنها پیش و پس از او در فرهنگ ایرانی سابقه‌ای نداشته است. از نظر شمس، درک و تمییز انواع سخن نیازمند ظرفیتی معرفتی و معنوی است که تنها شمار اندکی از آن برخوردارند.

دکتر موسی‌زاده در پایان خاطرنشان کرد: سخن در اندیشه شمس تبریزی جایگاهی محوری دارد، به‌گونه‌ای که آن را می‌توان هم عامل ارتباط انسان با حق و هم آینه‌ای برای بازتاب تجربه‌های عرفانی و معنوی او دانست.