رویکردی انتقادی‌ ـ تبیینی

به گزارش آدینه پرس، حوادث دیماه ۱۴۰۴ را باید در چارچوب پیچیدگی‌های تاریخی، اجتماعی و ژئوپلیتیکی ایران معاصر تحلیل کرد. این رویدادها، فارغ از قرائت‌های جانبدارانه، بیانگر چند واقعیت بنیادین است:

۱. تقابل گفتمانی و بحران انسجام اجتماعی:

جامعه ایران در دهه‌های اخیر با نوعی شکاف گفتمانی مواجه بوده که تحت تأثیر عواملی چون تحولات نسلی، فشارهای اقتصادی و چالش‌های هویتی تشدید شده است. این شکاف، فضای اجتماعی را مستعد بروز تنش‌هایی کرده که در مقاطعی به شکل اعتراضات خود را نشان می‌دهد.

۲. نقش مؤلفه‌های اقتصادی و بین‌المللی:

بدون تردید، تشدید تحریم‌های بین‌المللی و ناکامی در مدیریت اقتصادی، زمینه نارضایتی‌های گسترده را فراهم آورده است. این شرایط، جامعه را در برابر پیامدهای روانی و معیشتی آسیب‌پذیر کرده و به افزایش دامنه اعتراضات دامن زده است.

۳. انگاره‌های امنیتی و دخالت خارجی:

از منظر تحلیلگران نزدیک به دستگاه سیاست‌گذاری امنیتی ایران، برخی ناآرامی‌ها محصول برنامه‌ریزی نهادهای اطلاعاتی رقیب یا معاند است. این قرائت، که بر حضور سازمان‌هایی مانند موساد، سیا یا گروه‌های مخالف مسلح تأکید دارد، هرچند ممکن است در بخشی از واقعیت ریشه داشته باشد، اما نباید به ابزاری برای تقلیل کل اعتراضات به “دخالت خارجی” تبدیل شود.

۴. خشونت به مثابه چرخه معیوب:

رخنمایی خشونت در هر دو سوی منازعه نشان می‌دهد که جامعه وارد چرخه خطرناکی شده که مهار آن مستلزم عبور از منطق صفر و یک است. هرگونه توجیه خشونت، اعم از دولتی یا مردمی، تنها به تعمیق بحران می‌انجامد.

۵. مسئولیت روشنفکران و نخبگان:

نخبگان فکری و دانشگاهی ایران در مواجهه با این بحران‌ها، اغلب در دام تقلیل‌گرایی افتاده‌اند؛ یا حاکمیت را یکسره مقصر دانسته‌اند یا اعتراضات را تماماً دست‌ساز بیگانه خوانده‌اند. این دوگانه‌سازی، غفلت از مسئولیت اجتماعیِ ارائه راه‌حل‌های سازنده و غیرجانبدارانه را در پی داشته است.

۶. روایت‌پردازی رسانه‌ای و جنگ نرم:

شبکه‌های رسانه‌ای بین‌المللی (مانند بی‌بی‌سی و ایران‌اینترنشنال) و نهادهای حقوق‌بشری وابسته به غرب، با اتخاذ رویکردی یکسره مغرضانه، درصدد تحریف واقعیت‌ها و کشاندن بحران به عرصه بین‌المللی هستند. این رسانه‌ها با بزرگ‌نمایی خشونت و پنهان‌کردن زمینه‌های پیچیده داخلی، به تشدید polarization (قطبی‌سازی) در جامعه ایرانی کمک می‌کنند.

۷. نیروهای امنیتی در میانه میدان:

نیروهای انتظامی و امنیتی ایران، علیرغم انتقادات موجود درباره شیوه‌های برخورد، در میانه میدانی عمل می‌کنند که از یک سو با معترضان عمدتاً مسالمت‌جو و از سوی دیگر با گروه‌های مسلح و سازمان‌یافته مواجهند. این موقعیت دشوار، تحلیل عملکرد آن‌ها را پیچیده می‌کند.

چشم‌انداز:

ایران در آستانه آزمونی تاریخی قرار گرفته که عبور از آن نیازمند خرد جمعی، گفت‌وگوی ملی و پذیرش کثرت‌گرایی در چارچوب تمامیت‌ ارضی و حاکمیت ملی است. تداوم سیاست‌های تقابلی از هر سو، تنها عمق فاجعه را بیشتر خواهد کرد. جامعه ایران نیازمند بازتعریف رابطه دولتـ ملت بر پایه اعتماد، شفافیت و عدالت است.